ΦΠΑ και φόροι κατανάλωσης: πώς ο καθαρός μισθός σας φορολογείται για άλλη μια φορά

Ο ΦΠΑ είναι ένας πολυσταδιακός φόρος που εισπράττεται σε κάθε βήμα της εφοδιαστικής αλυσίδας. Οι επιχειρήσεις χρεώνουν ΦΠΑ επί των πωλήσεών τους και τον αποδίδουν στη φορολογική αρχή, αλλά ανακτούν επίσης τον ΦΠΑ που κατέβαλαν για τις δικές τους αγορές. Μόνο ο τελικός καταναλωτής - ο οποίος δεν μπορεί να τον ανακτήσει - επιβαρύνεται με το πλήρες κόστος. Αυτός ο σχεδιασμός καθιστά τον ΦΠΑ γενικά αποτελεσματικό στην είσπραξη και πολύ δύσκολο να αποφευχθεί σε σύγκριση με άλλους τύπους φόρων.

Οι περισσότερες χώρες εφαρμόζουν ΦΠΑ με έναν κανονικό συντελεστή στην πλειονότητα των αγαθών και υπηρεσιών, με μειωμένους συντελεστές ή απαλλαγές για βασικά είδη όπως τρόφιμα, φάρμακα και δημόσιες συγκοινωνίες. Η πραγματική επιβάρυνση του ΦΠΑ στις δαπάνες των νοικοκυριών εξαρτάται επομένως τόσο από τον ονομαστικό συντελεστή όσο και από το πόσο μεγάλο μέρος των δαπανών εμπίπτει σε κατηγορίες μειωμένου συντελεστή. Τα νοικοκυριά που ξοδεύουν πολλά σε βασικά είδη σε σχέση με το εισόδημά τους τείνουν να αισθάνονται αναλογικά μεγαλύτερη επιβάρυνση ΦΠΑ από τα νοικοκυριά με υψηλότερο εισόδημα.

Από οικονομική άποψη, ο ΦΠΑ θεωρείται παλινδρομικός φόρος επειδή τα νοικοκυριά με χαμηλότερο εισόδημα ξοδεύουν μεγαλύτερο μερίδιο του εισοδήματός τους στην κατανάλωση σε σχέση με τα νοικοκυριά με υψηλό εισόδημα, τα οποία έχουν την οικονομική δυνατότητα να αποταμιεύουν και να επενδύουν σημαντικό μέρος των αποδοχών τους. Για να το εξισορροπήσουν αυτό, οι κυβερνήσεις χρησιμοποιούν περίπλοκους πίνακες μειωμένων συντελεστών. Η κατανόηση της ισορροπίας μεταξύ των δαπανών σας για ενοίκιο (συνήθως απαλλάσσεται), είδη παντοπωλείου (μειωμένος συντελεστής) και προαιρετικές υπηρεσίες (κανονικός συντελεστής) είναι το κλειδί για την εκτίμηση της πραγματικής φορολογικής σας επιβάρυνσης.

Μεταξύ των 25 χωρών σε αυτό το εργαλείο, οι συντελεστές ΦΠΑ καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα. Η Ουγγαρία ηγείται με 27%, ακολουθούμενη από την Κροατία, τη Δανία, τη Νορβηγία και τη Σουηδία με 25%. Τα περισσότερα κράτη μέλη της ΕΕ κυμαίνονται μεταξύ 19% και 23%, με τη Γερμανία στο 19% και τη Γαλλία στο 20%. Το Ηνωμένο Βασίλειο επιβάλλει 20% - αμετάβλητο από την εποχή πριν από το Brexit. Στο χαμηλότερο άκρο βρίσκονται η Ελβετία με 8,1%, η Ιαπωνία με 10%, η Σιγκαπούρη με 9% και η Αυστραλία με φόρο αγαθών και υπηρεσιών (GST) στο 10%.

Οι ΗΠΑ και ο Καναδάς αποτελούν αξιοσημείωτες εξαιρέσεις στο μοντέλο του ΦΠΑ. Οι ΗΠΑ δεν έχουν ομοσπονδιακό φόρο πωλήσεων· αντίθετα, οι πολιτείες επιβάλλουν τους δικούς τους φόρους πωλήσεων που κυμαίνονται από 0% έως πάνω από 10%, καθιστώντας τον πραγματικό συντελεστή ιδιαίτερα εξαρτώμενο από την τοποθεσία. Ο Καναδάς συνδυάζει έναν ομοσπονδιακό GST 5% με επαρχιακούς φόρους πωλήσεων, οδηγώντας σε συνδυασμένους συντελεστές από 5% στην Αλμπέρτα έως 15% στις επαρχίες του Ατλαντικού (Maritime provinces). Το Χονγκ Κονγκ δεν επιβάλλει καθόλου γενικό φόρο κατανάλωσης, αποτελώντας ένα από τα περιβάλλοντα με τη χαμηλότερη συνολική φορολογία που καλύπτονται σε αυτό το εργαλείο.

Ας υπολογίσουμε ένα πραγματικό καλάθι αγορών για να δούμε τη διαφορά. Η αγορά ειδών κανονικού συντελεστή αξίας 1.000 € (αξία προ φόρων) θα σας κοστίσει ακριβώς 1.270 € στην Ουγγαρία, 1.200 € στο Ηνωμένο Βασίλειο, 1.190 € στη Γερμανία και 1.081 € στην Ελβετία. Εάν συγκρίνετε προσφορές στη Ζυρίχη έναντι της Βουδαπέστης, αυτό το καταναλωτικό χάσμα λειτουργεί ως μια πρόσθετη φορολογική επιβάρυνση 19% στην αγοραστική σας δύναμη, υπογραμμίζοντας γιατί μια απλή σύγκριση καθαρού μισθού δεν είναι ποτέ αρκετή.

Σχεδόν όλες οι χώρες εφαρμόζουν μειωμένους συντελεστές σε τουλάχιστον ορισμένες κατηγορίες αγαθών και υπηρεσιών. Στην ΕΕ, ο ελάχιστος κανονικός συντελεστής είναι 15%, αλλά τα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν έναν ή δύο μειωμένους συντελεστές τουλάχιστον 5% σε καθορισμένες κατηγορίες όπως τρόφιμα, βιβλία, διαμονή σε ξενοδοχεία και ενέργεια. Αρκετές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Γαλλίας και της Ιταλίας, διατηρούν πολλαπλές βαθμίδες, με υπερ-μειωμένους συντελεστές 5% ή ακόμη και 2,1% για πολύ συγκεκριμένα είδη, όπως συνταγογραφούμενα φάρμακα ή ορισμένες εφημερίδες.

Το εύρος των απαλλαγών έχει μεγάλη σημασία για τα πραγματικά πρότυπα δαπανών των νοικοκυριών. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, τα περισσότερα τρόφιμα (εξαιρουμένων των γευμάτων σε εστιατόρια) και τα παιδικά ρούχα έχουν μηδενικό συντελεστή (zero-rated), που σημαίνει ότι δεν επιβάλλεται καθόλου ΦΠΑ. Στη Γερμανία, ο μειωμένος συντελεστής 7% καλύπτει τρόφιμα, έντυπες εκδόσεις και ορισμένες πολιτιστικές δραστηριότητες. Η κατανόηση των κατηγοριών στις οποίες εμπίπτουν οι δαπάνες σας καθορίζει τον πραγματικό αποτελεσματικό συντελεστή ΦΠΑ στον προϋπολογισμό σας - γι' αυτό η ανάλυση προϋπολογισμού στο NettoFlow μοντελοποιεί την επίδραση του ΦΠΑ σε συγκεκριμένους τύπους δαπανών.

Οι απαλλαγές μπορούν επίσης να εισαγάγουν κρυφά κόστη για τους παρόχους υπηρεσιών. Στις τραπεζικές υπηρεσίες, την ιατρική περίθαλψη και τις μισθώσεις κατοικιών, οι ίδιες οι υπηρεσίες απαλλάσσονται από τον ΦΠΑ, πράγμα που σημαίνει ότι οι πάροχοι δεν χρεώνουν ΦΠΑ στους πελάτες τους. Ωστόσο, δεν μπορούν επίσης να ανακτήσουν τον ΦΠΑ που πλήρωσαν για τα δικά τους επιχειρηματικά έξοδα. Αυτή η «ακαμψία του φόρου εισροών» (input tax stickiness) ενσωματώνεται στην τιμολόγησή τους, μετακυλίοντας έμμεσα ένα μέρος της επιβάρυνσης του ΦΠΑ στον τελικό καταναλωτή με κρυφή μορφή.

Όταν οι οικονομολόγοι μετρούν τη συνολική φορολογική σφήνα - το χάσμα μεταξύ αυτού που πληρώνει ένας εργοδότης και αυτού που μπορεί πραγματικά να ξοδέψει ένας εργαζόμενος - συμπεριλαμβάνουν τους φόρους κατανάλωσης στον υπολογισμό. Ένας εργαζόμενος στην Ουγγαρία που υπόκειται ήδη σε ενιαίο φόρο εισοδήματος 15% και κοινωνικές εισφορές 18,5%, αντιμετωπίζει επιπλέον 27% ΦΠΑ στις δαπάνες του. Ακόμα και η δαπάνη αποκλειστικά για αγαθά μειωμένου συντελεστή 5% εξακολουθεί να προσθέτει ουσιαστικά στη συνολική επιβάρυνση. Στο υψηλότερο άκρο των συνδυασμένων φορολογικών περιβαλλόντων, ο πραγματικός συνολικός συντελεστής στην εργασία μπορεί να υπερβεί το 70% όταν προσμετρώνται όλα τα επίπεδα.

Η έννοια της Ημέρας Φορολογικής Ελευθερίας (Tax Freedom Day) - της ημέρας του έτους κατά την οποία ένας εργαζόμενος έχει θεωρητικά κερδίσει αρκετά για να καλύψει όλους τους φόρους του - επηρεάζεται άμεσα από τον συντελεστή του φόρου κατανάλωσης. Οι χώρες με υψηλό ΦΠΑ τείνουν να μεταθέτουν την Ημέρα Φορολογικής Ελευθερίας αργότερα μέσα στο έτος, ακόμη και όταν οι συντελεστές φόρου εισοδήματος τους δεν είναι οι υψηλότεροι παγκοσμίως. Η Ελβετία, παρά το γεγονός ότι διαθέτει ένα από τα πιο ευνοϊκά συστήματα φόρου εισοδήματος, επωφελείται τεράστια από τον χαμηλό συντελεστή ΦΠΑ: οι εργαζόμενοι διατηρούν πολύ μεγαλύτερο μέρος του καθαρού μισθού τους σε πραγματική αγοραστική δύναμη από ό,τι θα υποδηλωνόταν από μια απλή σύγκριση φόρου εισοδήματος.

Για τη μοντελοποίηση της συνδυασμένης φορολογικής σφήνας: εάν ένας εργοδότης ξοδεύει 10.000 € για την αμοιβή σας σε ένα περιβάλλον υψηλής φορολογίας, 2.000 € ενδέχεται να πάνε σε εργοδοτικούς φόρους μισθοδοσίας, 2.500 € σε φόρο εισοδήματος εργαζομένου και κοινωνικές επιβαρύνσεις, αφήνοντας 5.500 € καθαρό μισθό. Όταν ξοδεύετε αυτόν τον καθαρό μισθό σε αγαθά κανονικού συντελεστή με ΦΠΑ 25%, επιπλέον 1.100 € πηγαίνουν σε φόρους κατανάλωσης, αφήνοντας μόνο 4.400 € σε πραγματική αγοραστική αξία προ φόρων. Αυτό αποκαλύπτει ότι το κράτος έχει διεκδικήσει το 56% του συνολικού οικονομικού κόστους της εργασίας σας, αναδεικνύοντας γιατί ο φόρος κατανάλωσης είναι κρίσιμο στοιχείο των προσωπικών οικονομικών.